| |
|
Simon Laudy van de Klokken- en kunstgieterij Reiderland bouwde in 2006 dit unieke middeleeuwse carillon voor ensemble Super Librum, als aanvulling bij het middeleeuws orgel. Bij het vervaardigen van de 14 bronzen klokken, liet Laudy zich net als bij de bouw van het orgel, leiden door het traktaat van de Benedictijner monnik Theophilus uit de 11e eeuw.
Het uiterlijk van orgel en de ombouw voor de klokken zijn gebaseerd op een afbeelding uit het Rutland Psalter, een middeleeuws psalmenboek van circa 1260.
De tonen van het carillon: C, D, E, F, Fis, G, A, B, H, c, d, e, f, g.
Carillon en orgel zijn exact op elkaar afgestemd, in pythagoreïsche stemming.
De klokken kunnen worden bespeeld door een of twee klokkenisten.
Het carillon kon worden gerealiseerd door de bijdragen van de Stichting Fonds Familie Van Beek, Stichting Klaas Dijkstra Fonds, Simon Laudy en Orgelmakerij van der Putten. Dankzij de welwillende medewerking van de Stichting Oude Groninger Kerken hebben de klokken eveneens een vast onderkomen gekregen in het koor van de 12e-eeuwse kerk van Marsum.
Een voorbeeld van dit carillon kunt u beluisteren door onderstaande links aan te klikken.
Improvisatie (mp3, 712 kB)
Estampie (mp3, 5.240 kB)
Onderzoek naar vroege orgelmuziek
De vroegste bronnen waaruit blijkt dat de Middeleeuwen een rijke orgeltraditie kenden,
zijn aangetroffen in het noorden van Nederland en Duitsland. De weinig omvangrijke maar
belangrijke orgeltabulaturen uit Winsum (1431) en Oldenburg (1448) bevatten een aantal
omspelingen van de propriumgezangen, de vaste onderdelen van de mis: Kyrie, Credo,
Agnus Dei. Deze in Europa (en dus in de gehele westerse muziekcultuur) unieke manuscripten
wijzen ons op het bestaan van een Noordelijke middeleeuwse orgeltraditie op basis van
improvisatie (met een aanwijsbare unieke 'regionale' stijl). Het fundament van de
'Groningse' (internationale) orgeltraditie werd hiermee gelegd.
Dank zij dit fraaie Theophilus orgel (de eerste goed bespeelbare reconstructie van een
dergelijk middeleeuws orgel) zal het onderzoek naar de vroegste orgeltraditie en
gregoriaans een nieuwe fase ingaan. De Stichting Super Librum zal aan dat onderzoek
zijn bijdrage leveren met concerten, Cd's, symposia, masterclasses, publicaties, lezingen
en lessen.
Concerten, demonstraties met lezing en lessen
Jankees Braaksma, artistiek leider van Super Librum
Melkweg 22
9718 ES Groningen
tel/fax 050-3140164
mobiel 06-51296919
jankees.braaksma@xs4all.nl
Gebruik Theophilus orgel voor concerten en studie
De Stichting Super Librum stelt andere ensembles en individuele musici graag in de
gelegenheid het orgel veelvuldig voor concerten te gebruiken. Over de mogelijkheden
kunt u contact opnemen met:
Annemieke Woldring, secretaris van de Stichting Super Librum
Bergstraat 49
9717 LS Groningen
tel 050-5713871 (thuis)
postmaster@superlibrum.nl
Orgelmakerij Van der Putten
Het Theophilusorgel werd door
Orgelmakerij Van der Putten
in 1999 gebouwd in opdracht van het Drents Museum te Assen, de Stichting Super
Librum, en het Organeum te Weener (Duitsland). Het orgel kon mede door de bijdragen
van het Anjerfonds, het VSB-fonds, het J.B. Scholtenfonds en Orgelmakerij Van der
Putten worden gerealiseerd. De Stichting Fonds Familie van Beek stelde de Stichting
Super Librum in 2001 in staat het instrument in eigen bezit te krijgen. De Stichting
Oude Groninger Kerken heeft vanaf 2001 aan de Stichting Super Librum de 12de-eeuwse
kerk van Marsum ter beschikking gesteld als definitief onderkomen van het Theophilusorgel.
|
|
Winold van der Putten baseerde zich bij de reconstructie op vele bronnen en gesprekken,
met name met Jankees Braaksma, de leider van Super Librum, ensemble voor middeleeuwse muziek.
De belangrijkste uitgangspunten voor de bouw van het instrument zijn twee oude teksten:
'De fistulis Organis' ('Over Orgelpijpen') van een 10de-eeuwse anonieme auteur uit Bern,
en het traktaat 'Schedula Diversarum Artium' ('Overzicht van de Verschillende Kunsten'),
tegen het einde van de 11de eeuw geschreven door de Benedictijner monnik Theophilus.
Een fraaie afbeelding uit het Rutland Psalter, ook wel bekend als het Belvoir Castle
Psalter uit circa 1260 (British Library MS add. 62925) is de belangrijkste bron voor
het uiterlijk van het orgel.
De intrigerende klank van het orgel, mild en iets hees, is het resultaat van een heden
ten dage ongebruikelijke wijze van pijpen maken, gebaseerd op één enkele conische basisvorm.
Hierdoor zijn de grote pijpen betrekkelijk 'nauw', zodat ze boventoonrijk klinken, en de
kleinere pijpen zijn relatief 'wijd' zodat hun grondtoon meer aan bod komt. Per toets
zijn er twee houten pijpen, elk met hun eigen toonhoogte, met een kwint verschil tussen
beide pijpen. Beide tonen versmelten zodanig met elkaar dat er per toets één klank wordt
voortgebracht.
Het uiterlijk van het orgel wordt voor een groot deel bepaald door de wijze waarop de
windvoorziening is gemaakt. Op elk van de korte zijden van de windlade liggen twee
grote balgen: 'geminos folles' (tweelingbalgen). Het orgel is gemaakt van platanenhout,
en is geschilderd in de kleuren die het Rutland Psalter toont, met verf op lijnoliebasis,
zoals Theophilus voorschrijft.